در میان برنامهنویسان طنز رایجی وجود دارد که «کدی که کار میکنه رو دست بهش نزن». این جمله معمولاً با نوعی رضایت از پشت سر گذاشتنِ دردسر همراه است و به نوعی انتقال تجربه به تازهواردهاست، اما این منطق را بیرون از جهان برنامهنویسی هم میتوان پیدا کرد. سازمانها برای آنکه بزرگ شوند ناچارند نظم و روالی بسازند که کارها را تکرارپذیر کند. بدین معنا که فرایندها استاندارد شوند، مسئولیتها تقسیم شوند، خطاها کاهش پیدا کنند و نتیجه تا جای ممکن قابل پیشبینی باشد چون پرواضح است سازمانی که چند صد یا هزاران نفر در آن کار میکنند نمیتواند هر روز درباره شیوه انجام کارهای اصلی خود مجدداً از ابتدا تصمیم بگیرد.
همین توانایی در ایجاد نظم و روال، یکی از دلایل موفقیت سازمانهای بزرگ است. اما آیا عجیب نیست اگر بدانیم که آنچه زمانی مزیت سازمان بود، به مانعی در برابر تغییر و نوآوری بدل میشود؟ به فرایندی که سالها خوب کار کرده، محصولی که هنوز فروش دارد یا مدل کسبوکاری که همچنان درآمد ایجاد میکند فکر کنید. شاید اینها به نظر دلایل خوبی برای ادامه دادن باشند اما آیا لزوماً دلیل خوبی برای تغییر ندادن هم هستند؟
این مسئله در سازمانهای تثبیتشده جدیتر است. ادبیات «اقتصاد سازمانی» نشان میدهد شرکتهای موجود در بازار میتوانند در توسعه و بهبود محصولات فعلی مزیت داشته باشند، اما زمانی که کار به تغییر معماری محصول، قابلیتهای سازمان یا حتی منطق کسبوکار میرسد، همان ساختارهایی که پیشتر زمینه موفقیت را فراهم کردهاند ممکن است سازگاری با وضعیت جدید را دشوار کنند. تمرکز بر مشتریان موجود، مشوقهای فعلی و مسیرهایی که پیشتر جواب دادهاند، نه صرفاً رفتار مدیران را جهت میدهند بلکه میتوانند آنچه را در بیرون یا حاشیه سازمان در حال شکلگیری است دیرتر قابل مشاهده کنند.[۱]
آنچه سازمان پشت سر گذاشته، چگونه پیش روی او قرار میگیرد؟
استفاده از مفهوم «وابستگی به مسیر» میتواند به فهم بهتر مسئله کمک کند. تصمیمهای امروز سازمان روی زمینی گرفته نمیشوند که هر بار از نو ساخته شده باشد. تصمیمهایی مثل انتخابهای گذشته، فناوریهایی که بهکار گرفته شدهاند، فرایندهایی که جا افتادهاند، مهارتهایی که سازمان در آنها سرمایهگذاری کرده و حتی مشتریانی که سالها برایشان ارزش ایجاد شده، مسیرهای آینده سازمان را تا حدی شکل میدهند. هرچه منابع، دانش و روابط بیشتری حول یک مسیر تثبیت شود، خروج از آن نیز پرهزینهتر خواهد شد.[۲] یعنی گذشته، نه صرف آن چیزی است که سازمان پشت سر گذاشته باشد، بلکه ورای آن، بخشی از انتخابهای امروز آن را نیز شکل میدهد.
بنابراین پرسش درباره نوآوری را نباید از تعداد ایدهها یا محصولات جدید آغاز کرد چرا که یک شرکت ممکن است چند نوآوری موفق در کارنامه داشته باشد اما کماکان نتواند توضیح دهد موفقیت بعدی قرار است چگونه ساخته شود. پروژهای ممکن است با حمایت مستقیم یک مدیر جلو برود و با رفتن همان مدیر متوقف شود یا تجربهای موفق شکل بگیرد بیآنکه دانش حاصل از آن ثبت شود و چند سال بعد واحد دیگری همان مسیر را دوباره از نو طی کند. از این منظر، تفاوت مهمی میان نوآوریهای موردی و قابلیت سازمانی برای نوآوری وجود دارد.
نوآوری فقط کار واحد نوآوری نیست؟
قابلیت نوآوری فقط در ساختارها و فرایندهای رسمی ساخته نمیشود. شکلگیری و پذیرش یک نوآوری به مجموعهای از روابط درون و بیرون سازمان وابسته است؛ روابط افراد و واحدها، ارتباطات با مشتریان، دانشگاه، تأمینکنندگان، شرکتهای فناور یا استارتاپها و البته فرهنگی که تعیین میکند یک مسئله تازه چگونه شنیده و یک راهحل تازه چگونه آزموده و بهرسمیتشناخته شود. در چنین برداشتی، نوآوری بیش از آنکه محصول تصمیمی منفرد باشد، در نسبت با کنشگران، تغییرات زمانی، روابط میان آنها و زمینهای که در آن فعالیت میکنند شکل میگیرد.[۳][۴]
ایده برونو لاتور درباره اینکه “هیچ نوآوریای بدون نمایندگی وجود ندارد” را نیز میتوان در سطح سازمانی از همین زاویه خواند.[۵] اگر این ایده را به سطح سازمان بیاوریم، نوآوری دیگر صرفاً طراحی یک راهحل فنی و تحویل آن به کسانی نیست که قرار است با پیامدهایش زندگی کنند بلکه دانش مسئله، محدودیتهای اجرا و حتی نتایج پیشبینینشده تغییر، میان افراد و بخشهای مختلف پراکنده است. از این رو، محصور کردن نوآوری در یک واحد تخصصی-متمرکز و انتظار برای آنکه خروجی آن بدون اصطکاک به باقی سازمان سرریز شود، تصویر کاملی از آنچه در عمل اتفاق میافتد نشان نمیدهد.
به همین دلیل برای سازمانی که میخواهد نوآور بماند، مسئله این است که چه زمانی، چیزی که هنوز کار میکند (برای آنچه که قرار است بعد از آن ساخته شود) دیگر کافی نیست؟ و چگونه میتوان حدود آن لحظه را تشخیص داد؟
مدل تکامل نوآوری چه چیزی را رؤیتپذیر میکند؟
اینجاست که سنجش وضعیت تکامل (بلوغ) نوآوری معنا پیدا میکند. هدف چنین سنجشی صرفاً دادن یک نمره به سازمان نیست. ممیزیها و ارزیابیهای نوآوری اساساً برای آشکار کردن نقاط قوت، ضعف، موانع و ظرفیتهایی طراحی میشوند که در جریان عادی فعالیت سازمان ممکن است چندان رؤیتپذیر نباشند.[۶]
یافتههای Bain & Company نیز نشان میدهد شرکتهای پیشرو لزوماً بیش از رقبا برای نوآوری هزینه نمیکنند و آنچه آنها را متمایز میکند تا حد زیادی به شیوه تخصیص و بازتخصیص منابع میان فرصتهای مختلف بازمیگردد[۷] و این تفاوتها ممکن است ناشی از همین تنوع مسیر تکامل نوآوری شرکتها باشد.
باید توجه داشت که مسیر تکامل نوآوری نیز یک الگوی واحد ندارد و حداقل در سطح عمل، نمیتوان از یک وضعیت صلبی سخن گفت. نوآوری ممکن است در شرکتی در شیوه تأمین مالی دیده شود، در دیگری در معماری فناوری، در شرکتی دیگر در ارتباط با نهاد علم، بازار یا اکوسیستم تخصصی خود و در جای دیگری در یادگیری سازمانی یا مدیریت پرتفولیو پروژهها.
بنابراین سنجش تکامل نوآوری نیز اگر قرار باشد صرفاً شرکتها را روی یک خط از «کمتر نوآور» تا «بیشتر نوآور» مرتب کند، بخش مهمی از مسئله را از دست میدهد؛ ارزش اصلی چنین سنجشی (لااقل در مراحل اولیهاش) در رؤیتپذیر کردن همین تفاوتهاست. البته خود سنجش نیز از این خطر مصون نیست از اینروکه اگر امتیاز نهایی جای «شناخت تفاوتها» را بگیرد و «بالا رفتن نمره» به هدف سازمان تبدیل شود، مدلی که برای رؤیتپذیر کردن نوآوریها ساخته شده، میتواند خود به رویهای تازه برای استاندارد کردن آن بدل شود. از همین رو، ارزش سنجش نه در عدد نهایی، بلکه در گفتوگو و تصمیمهایی است که آن عدد امکانشان را در دورههای بعدی فراهم میکند.
سازمان بزرگ نمیتواند دائماً همهچیز را تغییر دهد. همانقدر که برای آینده به نوآوری نیاز دارد، برای اداره امروز هم به نظم، استاندارد و تکرار وابسته است. مسئله، انتخاب یکی از این دو نیست؛ چهبسا سازمانی که هر روز همهچیز را زیر سؤال میبرد، به همان اندازه از نوآوری فاصله داشته باشد که سازمانی که هیچچیز را حاضر نیست تغییر دهد. بنابراین تکامل نوآوری را شاید بتوان در توانایی مدیریت همین کشمکش دید؛ استفاده از قابلیتهایی که در طول زمان ساخته شدهاند، بیآنکه سازمان چنان به مسیر گذشته وابسته شود که امکان دیدن و آزمودن مسیرهای تازه را از دست بدهد.
تجربه مرحله نخست «مدل تکامل نوآوری گروه صنعتی گلرنگ» نیز نشان داد که این توانایی الزاماً پشت در واحدی مستقل و متمرکز با عنوان «نوآوری» ساخته نمیشود. گاهی در تصمیمی درباره تأمین سرمایه انسانی در واحد منابع انسانی دیده میشود، گاهی در راهبرد توسعه محصول در کمیته ایده، گاه در معماری ساختار سازمانی در جلسه راهبران، گاهی در نحوه ارتباط سازمان با مشتریان یا بازیگران بیرونی در واحد بازاریابی و فروش و گاهی در توان سازمان برای حفظ و انتقال دانشی که در جریان یک موفقیت یا شکست ساخته شده است.
از اینرو شاید شعار “تا وقتی کار میکنه، بهش دست نزن” برای نگه داشتن بسیاری از فرایندهای سازمانی توصیه بدی نباشد، اما برای نوآور ماندن کافی نیست. سازمان باید علاوه بر اینکه بداند چه چیزی هنوز کار میکند، بتواند حدود کارآمدی آن را نیز ببیند زیرا بعضی اوقات، درست همان چیزی که سالها دلیل موفقیت بوده، میتواند به نخستین مانع (دربرابر آنچه در آینده میآید) بدل شود.



